Kiến thức về lụa

Thông tin hữu ích về lụa Việt

Tiếng Vọng The Lụa Hà Khê

142

“The La, Lụa Vạn, Chồi Phùng” câu ca truyền tụng bao đời về nghề dệt lụa the truyền thống vang danh một thời của vùng đất the lụa Hà Khê. Trải qua nhiều năm, tiếng ca vẫn còn, danh tiếng vẫn vậy và truyền thống vẫn được người dân ra sức giữ gìn.

La Khê – Vùng Đất Địa Linh Nhân Kiệt

Làng La Khê hay Làng La Ninh là một làng nghề cổ thuộc xã Văn Khê, thành phố Hà Đông, tỉnh Hà Tây, nay là phường La Khê, quận Hà Đông, Hà Nội. Trước tiên về vị trí, La Khê nằm trên trục nối Hồ Tây – Ba Vì. Từng có nhiều năm nghiên cứu về vùng đất La Khê, chuyên gia Phong thủy Tam Nguyên cho biết, La Khê vốn là vùng đất “địa linh nhân kiệt”, tọa lạc tại vị trí đắc địa của quận Hà Đông. Khu đô thị mới Dương Nội nằm trên mảnh đất có thế cao rộng, bằng phẳng, không gian thoáng đãng và cây cối luôn xanh tươi. Cũng theo các nhà chuyên gia xây dựng nhận định, nếu ngôi nhà được xây trên khu đất cao, địa thế bằng phẳng sẽ có tuổi thọ lâu hơn và sức chịu đựng lực tốt hơn so với các căn nhà xây ở thế đất thấp, mấp mô.

Ngược về thời gian, tìm về lịch sử từ những ngày xa xưa nhất, Phường La Khê, trước đây là làng La Khê (là một trong bảy làng La thuộc tổng La). Làng La Khê được hình thành từ thế kỷ thứ V, ban đầu làng có tên La Ninh (“La” là lụa, “Ninh” là sự thịnh vượng, lâu bền). Theo truyền thuyết của nhân dân trong vùng, đất La Ninh là đất tứ linh, có hình dáng một con rồng ngậm ngọc nên quanh năm mưa thuận gió hòa, dân làng làm ăn thịnh đạt và đúng như tên gọi của dân làng.

Hình ảnh: Làng La Khê

Sang thế kỷ 15, làng La Ninh đổi tên thành La Khê (tức là làng dệt lụa bên dòng sông nhỏ). Vùng đất La Khê có bề dày lịch sử hàng ngàn năm gắn với nghề dệt thủ công truyền thống. La Khê nức tiếng xa gần với các sản phẩm The, Sa, Vân, Địa, Quế, Gấm với chất liệu mát, mỏng, nhẹ, bền đẹp và hoa văn tinh xảo. Địa danh La Khê là một trong những làng “Tứ quý danh hương”, còn được dân gian lưu truyền trong câu ca: “Nhất Mỗ, Nhì La, Thứ ba Canh, Cót”.

Không những nổi tiếng với nghề dệt, nơi đây còn là vùng đất khoa bảng với rất nhiều người đỗ đạt trong các khoa thi thời Phong Kiến. Làng còn có người con gái xinh đẹp nết na là Đông Cung Hoàng Hậu Trần Thị Hiền. Dân làng La Khê từ xưa vẫn tự hào rằng: “Văn có Tiến sĩ, võ có Quận công”, “Trai làng là Lang trung, gái làng là Thứ phi”.

Truyền Thống Dệt Lụa The

Những thế kỷ trước, sản phẩm dệt của làng La Khê còn thô sơ, chủ yếu là sồi, đũi, phục vụ cho nhu cầu của cư dân Thăng Long xưa. Ðến đầu thế kỷ 17, khi người Hoa ở vùng Lưỡng Quảng (Trung Quốc) di cư sang Việt Nam mang theo nghề dệt thủ công. Trong số đó, mười gia đình người Hoa đã đến lập nghiệp ở đất La Khê, đem nghề dệt the, sa nhuộm đen và công nghệ dệt tiên tiến dạy lại cho dân làng. Thời đó, hầu hết dân làng La Khê đều sống bằng nghề canh cửi. Các sản phẩm the, sa, vân, địa, quế, gấm vóc của La Khê với những họa tiết, hoa văn tinh xảo dần thay thế sồi, đũi nhờ chất lượng được nâng cao như mỏng, nhẹ hơn nhưng lại rất bền và đẹp, được các tầng lớp quý tộc ưa chuộng. Cũng theo dòng sử sách, Hoàng phi Trần Thị Hiền – phu nhân nổi tiếng xinh đẹp, thông minh, nết na thùy mị, luôn giúp đỡ người nghèo khó, hướng dẫn người dân cách làm ăn và có công mở mang nghề dệt lụa the. Khi lâm bệnh, bà về an nghỉ tại quê nhà cũ là làng La Ninh huyện Từ Liêm và khi mất được chôn cất tại cánh đồng Đa Bang trong làng, được dân làng La Khê tôn là Đức Thánh Bà.

Nghề dệt the ở La Khê phát triển mạnh, không những cung cấp cho thị trường trong nước mà còn xuất khẩu sang châu Âu. Đầu thế kỷ 20, các nghệ nhân làng nghề còn được phong cửu phẩm, bá hộ, thêm vào đó the làng La còn được mang triển lãm ở thành phố Paris. Sau năm 1954, do ảnh hưởng của chiến tranh, nghề dệt the tạm lắng, người dân làng La Khê quay sang dệt vải bông, khăn mặt, thảm đay theo kinh tế tập trung, phục vụ sinh hoạt trong thời chiến tranh Việt Nam. Năm 2002, Làng nghề được khôi phục, nhiều nghệ nhân mày mò để giữ một nghề truyền thống của các bậc tiền nhân đi trước. Tuy nhiên, việc khôi phục gặp muôn vàn khó khăn bởi không còn mấy người biết cách dệt the, khung dệt cũng không còn. Việc phục dựng nghề trông cậy phần lớn các nghệ nhân trong làng lúc này tuổi đều đã cao, tâm huyết với nghề, quyết truyền nghề truyền thống cho lớp con cháu. Các nghệ nhân đã nhớ lại từng chi tiết cấu tạo, rồi phục chế khung dệt trên tinh thần vừa thừa kế, vừa cải tiến để trở thành cỗ máy vừa dễ vận hành, vừa cho năng suất cao. Sau khi lắp đặt và sản xuất được những tấm the đạt chất lượng, tiền bạc và máy móc được đổ vào đầu tư và  mở lớp dạy nghề cho lao động trong làng.

Hình ảnh: Một mảnh kỷ niệm của nghệ nhân dệt lụa the

Nghề dệt the đòi hỏi rất nhiều công phu, có mẫu hàng phức tạp tới mức mất nửa năm mới dệt xong, nhanh nhất cũng phải 2-3 tháng. Vẽ hoa để dệt được coi là một trong những công đoạn khó nhất của nghề bởi không chỉ như vẽ một bức tranh, người vẽ mẫu để dệt phải tính toán từng đường nét sao cho cân đối, lúc dệt lên tấm the không bị xô, bị dạt. Có những trường hợp, người thợ dệt the lụa La Khê phải vào tận Cố đô Huế xem các mẫu dệt để về khôi phục lại.

Đến nay, những người thợ dệt the La Khê đã sáng tạo ra hơn 20 mẫu hoa văn để dệt thành những tấm vải the hoa, trong đó có không ít những mẫu hoa văn cầu kỳ, với họa tiết cách điệu những hình tượng văn hóa dân gian như “tứ linh” (long, ly, quy, phượng), “tứ quý” (tùng, cúc, trúc, mai) hay hình song hạc, mây trời, hoa sen, chữ thọ. Năm 2007, sản phẩm the lụa La Khê được trao Cúp vàng thương hiệu Việt tại Triển lãm Hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam. Đánh dấu, ghi nhận sự hồi sinh của làng nghề truyền thống.

Xem thêm: Giá Trị Lụa Tơ Tằm, Không Đơn Thuần Chỉ Là Giá Trị Vật Chất

Vẻ Đẹp The Lụa La Khê

Cái khác biệt của làng lụa La Khê với làng lụa Vạn Phúc là: làng La Khê xưa chuyên nghề dệt sa màu và các thứ lụa bạch, lụa vân; còn làng cổ Vạn Phúc thì nổi tiếng với thứ lụa gấm lâu đời. Sản phẩm dệt the lụa La Khê, bền đẹp khác với các sản phẩm tơ tằm của các nơi khác là nhờ công nghệ dệt có bộ go võng. Nhờ thế, sợi dọc mỗi hàng được đan vặn xoắn lại, giúp mặt hàng thưa, thoáng, mát nhưng rất chặt, mặt the không bị xô rạn.

Theo như lời tâm sự của nghệ nhân Lê Đăng Toản, thời điểm HTX the lụa La Khê hoạt động, Xuân về cả làng nhộn nhịp và phấn khởi lắm. Những tấm the tươi màu rất được các bà các cô ưa chuộng sắm sanh. Nhà nhà vui đón Tết, họ sắp xếp, lau chùi khung cửi, gom lại những lóng tơ, suốt chỉ. Các cụ cao niên lật giở những tấm the dệt cuối vụ đông trước, dâng thành tấm áo mới; có người tìm lại nếp áo mùa trước, xốn xang là lượt, hong nơi hiên nhà. Người La Khê hiểu được giá trị của the, vải mềm và không phai màu, sợi thoáng mỏng nên mát vào mùa hè, ổn định thân nhiệt vào mùa đông, mới có câu “đông the, hè đụp” là ở nghĩa ấy.

Hình ảnh: The lụa Hà Khê

The lụa có nhiều ưu điểm như mềm mại, thoáng mát, điều hòa thân nhiệt tốt, không bị nhăn, bị xô, rạn. Làng dệt the lụa La Khê với những sản phẩm the được làm từ sợi tơ tằm tự nhiên 100%, có họa tiết tinh xảo, đủ các màu sắc, văn hoa, mẫu mã phong phú, bền đẹp. The La Khê là vật liệu dệt thủ công dùng may mặc rất mát, điều hòa thân nhiệt đã được duy trì và phát triển qua nhiều thế kỷ. The là sản phẩm từng được các bậc từ vua quan, quý tộc, thương nhân, đến thường dân rất ưa chuộng. Không chỉ được sử dụng rộng rãi trong nước, hàng dệt the La Khê từng được xuất khẩu sang các nước châu Âu. Sản phẩm the, lụa La Khê đã giành được nhiều giải thưởng uy tín, cúp, bằng khen… tại các cuộc triển lãm, hội chợ trong và ngoài nước. Bằng sự sáng tạo, tài hoa, người thợ dệt the lụa Hà Khê đã chế tác ra hơn 20 mẫu hoa văn, dệt thành những tấm vải the hoa tuyệt đẹp. .

Một làng nghề có hàng trăm năm tuổi cần được bảo tồn, phát triển. Làng nghề không chỉ góp phần tạo công ăn việc làm cho người dân mà còn là cách để lưu giữ những giá trị nhân văn truyền thống quý báu của dân tộc. Làng dệt the lụa La Khê chính là tinh hoa kết tinh của thế hệ trước và cũng chính nó sẽ là tinh hoa văn hóa dân tộc mãi sau này.

Kiều Mạch

Bình luận của bạn

*

*