Kiến thức về lụa

Thông tin hữu ích về lụa Việt

Lụa Biển – Món Quà Từ Biển Cả

387

“Tôi được chở ra biển trên một con thuyền mái chèo để học lặn từ năm ba tuổi. Đến năm 12 tuổi, bà ngoại yêu cầu tôi phải ngồi học dệt vải trên chiếc gối nhỏ và cống hiến cuộc đời cho biển cả như những vị tổ tiên trước đó”, bà Vigo – truyền nhân cuối cùng của nghề dệt lụa biển chia sẻ.

Từ Cổ Chí Kim Đến Thời Hiện Đại

Thế giới này luôn biết cách làm cho chúng ta đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác, cứ tưởng tơ tằm, tơ sen, tơ nhện đã là quá đủ để có thể dệt nên lụa. Thực tế, tơ được lấy từ lụa biển cũng có thể làm nên thứ vải vóc đáng giá kia và thậm chí, lụa biển còn quý hơn nhiều so với lụa tơ tằm, tơ sen.

Lụa biển nghe giống như là một sự vật chỉ tồn tại trong truyền thuyết. Bản thân sợi tơ này không phải là huyền thoại. Thực ra, chúng được thu hoạch từ những con sò biển pen shell quý hiếm, sợi này nhấp nháy vàng dưới ánh sáng mặt trời, trọng lượng rất nhẹ.. Các sợi tơ là của con sò Pinna nobilis, một động vật thân mềm Địa Trung Hải khổng lồ có chiều dài tới hơn 1m. Để gắn mình vào đá hoặc đáy biển, các con sò pen shell này tiết ra một loại protein, khi tiếp xúc với nước biển, cứng lại thành một sợi tơ mượt gọi là byssus. Đây được xem là loại tơ hiếm nhất thế giới.

Hình ảnh: Truyền nhân cuối cùng của nghề dệt lụa biển

Ngược về quá khứ, nghệ thuật dệt lụa biển hình thành cách đây khoảng 10.000 năm tại vùng Trung Đông cổ đại. Kiến thức về sản xuất lụa biển được Berenice mang đến đảo Sardinia vào thế kỷ thứ nhất. Berenice là một công chúa thuộc triều đại Herodian và là cháu gái lớn của Herod Đại đế.

Phụ nữ sống tại vùng Lưỡng Hà đã sử dụng lụa biển để may quần áo cho các vị vua của họ khoảng 5.000 năm trước. Nó cũng được dùng để làm áo choàng cho vua Solomon, vòng tay của nữ hoàng Nefertiti (Ai Cập), lễ phục thánh cho các vị mục sư, giáo hoàng và Pharaoh. Kinh thánh đề cập gián tiếp tới lụa biển trong trích đoạn vua Solomon xuất hiện “tỏa sáng” trước dân chúng. Bộ trang phục ông mặc có màu nâu trong bóng tối nhưng lại phát sáng màu vàng dưới ánh nắng. Trong lịch sử, các mặt hàng làm bằng lụa biển được đánh giá rất cao. Theo nhà sử học Procopius của thế kỷ thứ sáu, hoàng đế Byzantine Justinian I đã tặng một chiếc áo choàng bằng lụa biển cho năm vị thần của người Armenia. Kể từ đó, niềm đam mê với sợi biển này không giảm, đạt đến đỉnh cao trong thời hiện đại. Đô đốc người Anh Horatio Nelson đã viết về ý định gửi người yêu của mình, Emma Hamilton, một đôi găng tay làm từ lụa biển…

Thời cổ đại, nhiều địa danh xung quanh khu vực Địa Trung Hải có loài sò pen shell sinh sống được xem là trung tâm sản xuất lụa biển bao gồm: Italy, Sicily, Tây Ban Nha, Ai Cập, Tunisia, Dalmatia (Croatia), quần đảo Malta, quần đảo Mallorca. Hiện nay, bà Vigo được tin là người duy nhất còn sót lại trên thế giới biết rõ cách tạo ra lụa biển. Không ai biết chính xác tại sao những người phụ nữ trong gia đình của bà Vigo bắt đầu dệt lụa biển. Nhưng hơn 1000 năm qua, những kỹ thuật phức tạp, mẫu dệt và công thức nhuộm tơ biển đã được truyền lại qua các thế hệ phụ nữ – từ bà đến mẹ đến con gái hoặc các cháu gái của gia đình Vigo.

Nghệ Thuật Dệt Lụa Biển

Bà Vigo học được thứ nghề cổ đại này từ bà ngoại của mình – người từng dạy phương pháp đan len truyền thống bằng con thoi thủ công. Bà còn lưu giữ quy trình sản xuất thứ lụa quý hiếm này, bao gồm: Thu hoạch, nhuộm màu, se sợi cho tới dệt lụa biển thành những tác phẩm nghệ thuật với mức độ tỏa sáng đặc biệt. 

Hình ảnh: Sợi tơ từ con trai pen shell

Dưới sự bảo vệ từ Lực lượng Tuần duyên Italia thì cụ bà Chiara Vigo, 62 tuổi lại bắt đầu khoác lên mình bộ trang phục bơi truyền thống màu trắng. Như một nghi thức và lời hứa với biển cả, bà niệm một bài cầu nguyện quen thuộc trước khi lặn xuống biển. Vùng biển nằm ngoài khơi hòn đảo nhỏ Sant’Antioco thuộc vùng tự trị Sardinia. Nhờ sự chỉ dẫn của ánh trăng, bà mới có thể tiếp cận vùng vịnh nước ngầm sâu 15 mét. Vùng nước mà gia đình đã giữ bí mật trong suốt 24 thế hệ. Cụ bà Vigo dùng một chiếc nhíp nhỏ để tách gỡ từng sợi tơ mỏng sinh trưởng trên miệng của những con Pinna nobilis. Chúng hình thành từ việc sò nhả nước dãi rồi tiếp xúc với nước biển mặn. Sau đó sẽ tạo thành sợi keratin mảnh. Bà Vigo đã thành thạo kỹ thuật cắt đặc biệt cho phép bà thu hoạch nguyên liệu thô cần thiết để dệt vải mà không giết chết con trai biển. Sau khoảng 300 đến 400 lần lặn, bà mới có thể thu thập khoảng 200 gram nguyên liệu ít ỏi.

Hình ảnh: Bà Vigo và một sản phẩm lụa biển

Khi có đủ nguyên liệu trong tay, bà Vigo mang chúng về xưởng để bắt đầu quá trình dệt sợi. Bà ngâm nguyên liệu trong hỗn hợp tám loại tảo biển, sau đó phơi khô, kéo thành sợi trước khi dùng để dệt hoặc thêu. Kết quả thu được là một loại vải sáng lấp lánh dưới ánh nắng Mặt trời giống như vàng. Đây là một trong những yếu tố góp phần tạo nên sự phổ biến và ưa chuộng của lụa biển trong giới nhà giàu và những người có quyền lực cao thời cổ đại. Ngoài ra, giá trị của lụa biển cũng đến từ tính chất cực kỳ nhẹ của nó khi so sánh với những loại vải thông thường khác, người mặc thậm chí không cảm nhận thấy nó chạm vào da mình.

Món Quà Vô Giá, Hữu Hạn

Những nghiên cứu đã được tiến hành để chứng minh rằng, không khó để thấy lý do tại sao chúng ta không nên mặc lụa biển ngày nay. Chiếc mũ chỉ nặng 83 gram, nhưng, theo Felicitas Maeder, một học giả tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Basel, nó có thể được tạo ra từ tơ của 80 con trai pen shell. Nếu khai thác quá mức, điều này có sức tàn phá rất lớn đối với các hệ sinh thái biển. Hơn nữa, quá trình lấy tơ, làm sạch, dệt và quay, các hoạt động đòi hỏi một lượng lớn thời gian và sức lao động. 

Hình ảnh: Sò biển Pinna nobilis

Loài sò biển khổng lồ đặc hữu thuộc vùng Địa Trung Hải đang có nguy cơ bị tuyệt chủng. Gần đây, các nhà khoa học cảnh báo về sự bùng phát tử vong hàng loạt chưa từng có của loài Pinna nobilis, đe dọa sự sống còn của loài này. Từ bờ biển Tây Ban Nha đến đảo Síp, những người lặn biển đã phát hiện ra những cánh đồng hoang toàn vỏ sò rỗng. Các nghiên cứu gần đây cho rằng cái chết do sự bùng phát của ký sinh trùng. Các nhà sinh học quan tâm đang cố gắng bảo vệ chúng cách di chuyển các cá thể khỏe mạnh vào bể hoặc thu hoạch ấu trùng của chúng sau đó nuôi trồng trong hồ. Như vậy, nghề dệt lụa biển không chỉ đối mặt với nguy cơ thất truyền mà còn phải đối phó với việc không còn nguyên liệu để thực hiện.

Xem thêm: Vải Tơ Chuối – Kỹ Thuật Dệt Đỉnh Cao Của Người Việt Cổ

Bình luận của bạn

*

*